Trzeci pełnometrażowy film M. Nighta Shyamalana zamienił cichą opowieść o duchach z Filadelfii w drugi największy przebój 1999 roku, przyniósł sześć nominacji do Oscara i reputację, którą reżyser nosi ze sobą do dziś.

Szósty zmysł otwiera najgorsza noc w życiu, jaką przeżywa Malcolm Crowe, psycholog dziecięcy z Filadelfii, którego miasto właśnie uhonorowało za jego pracę. Były pacjent, Vincent Gray, włamuje się do domu, który Crowe dzieli z żoną, oskarża go, że zawiódł go, gdy był chłopcem, i strzela do niego. Akcja podejmuje wątek kilka miesięcy później: Crowe wrócił do pracy i skupia się na nowym przypadku, który niepokojąco przypomina tamten dawny. To Cole Sear, mały, zamknięty w sobie chłopiec, osamotniony w szkole, przestraszony w domu i wyraźnie noszący w sobie coś, czego nie chce powiedzieć na głos.

To, co Cole w końcu wyznaje, to kwestia, z której film zasłynął: „Widzę zmarłych ludzi”. Zmarli, jak wyjaśnia, chodzą wśród żywych, nie wiedząc, że nie żyją, i czegoś od niego chcą. Crowe musi rozstrzygnąć, czy chłopiec jest chory, straumatyzowany, czy mówi prawdę, a także czy pomoc jemu mogłaby spłacić dług, który wciąż czuje wobec Vincenta Graya. Wokół nich dwa domy znajdują się pod presją. Matka Cole’a, Lynn, wychowuje go sama i nie potrafi zrozumieć, co dzieje się z jej synem, a małżeństwo Crowe’a z Anną zamilkło w sposób, którego żadne z nich zdaje się nie umieć nazwać.

Scenariusz bez zamówienia i trzeci pełny metraż

Scenarzystą i reżyserem Szóstego zmysłu był M. Night Shyamalan, urodzony w Indiach i wychowany w Penn Valley, tuż pod Filadelfią, miastem, w którym osadził niemal wszystkie swoje filmy. Był to jego trzeci film pełnometrażowy. Pierwszy, Praying with Anger (1992), był niewielkim autobiograficznym dramatem nakręconym w Indiach; drugi, Wide Awake (1998), łagodny komediodramat o uczniu katolickiej szkoły, który po śmierci dziadka szuka dowodu na istnienie Boga, miał kłopotliwą premierę i nie znalazł niemal żadnej publiczności.

Scenariusz, który odmienił jego karierę, został sprzedany Disneyowi, podobno za około 3 milionów dolarów, pod warunkiem że Shyamalan sam go wyreżyseruje. Film trafił do kin za pośrednictwem należącej do Disneya wytwórni Hollywood Pictures, a współfinansowało go Spyglass Entertainment, dla którego była to pierwsza produkcja; producentami byli Kathleen Kennedy, Frank Marshall i Barry Mendel. Na papierze był to nadprzyrodzony thriller o średnim budżecie, z gwiazdą filmową w roli głównej i reżyserem, który miał na koncie dwa mało oglądane tytuły. W późnoletnim terminie premiery, w sierpniu 1999 roku, oczekiwania były skromne.

Bruce Willis wbrew emploi i dziesięcioletni odtwórca głównej roli

Bruce Willis przyszedł do tego projektu jako jedna z największych gwiazd kina akcji w Hollywood, dekadę po Szklanej pułapce i rok po Armageddonie, a Pulp Fiction i 12 małp pokazały już, że potrafi udźwignąć dziwniejszy materiał. Obsadzenie go w roli łagodnie mówiącego terapeuty, który przez większość historii raczej słucha, niż działa, było pierwszym cichym ryzykiem filmu, a Willis jeszcze dwukrotnie wrócił do świata Shyamalana: w Niezniszczalnym (2000) i, niemal dwie dekady później, w Glass (2019).

Ciężar opowieści dźwiga jednak Haley Joel Osment, który w czasie zdjęć miał około dziesięciu lat i był już znany jako syn postaci, którą Tom Hanks zagrał w filmie Forrest Gump (1994). Rola Cole’a przyniosła mu w wieku jedenastu lat nominację do Oscara dla najlepszego aktora drugoplanowego, a także nominację do Złotego Globu. Toni Collette, australijska aktorka, która przebiła się dzięki Weselu Muriel (1994), gra Lynn Sear i była nominowana do Oscara dla najlepszej aktorki drugoplanowej; jej scena z Osmentem w samochodzie stojącym w korku jest tą, którą najczęściej się wyróżnia, gdy mowa o filmie. Olivia Williams, świeżo po Rushmore (1998), gra Annę Crowe, a Donnie Wahlberg w prologu wciela się w Vincenta Graya.

Wskazówki na widoku

Konstrukcja filmu opiera się na jednym odkryciu, a powodem, dla którego wciąż działa ono na widzów, którzy już je znają, jest to, że nic nie zostaje ukryte. Shyamalan wpisuje wskazówki w dialogi i inscenizację od pierwszego aktu, a w wywiadach wyjaśniał, że czerwień zarezerwował dla chwil, w których świat zmarłych styka się ze światem żywych. To użycie koloru stało się jednym z najczęściej omawianych szczegółów filmu właśnie dlatego, że daje się odczytać dopiero wtedy, gdy zna się zakończenie.

Shyamalan otoczył się doświadczonymi współpracownikami. Autorem zdjęć był Tak Fujimoto, który wcześniej sfotografował Milczenie owiec, film, który wyreżyserował Jonathan Demme; muzykę skomponował James Newton Howard, co było początkiem współpracy, która miała trwać przy Niezniszczalnym, Znakach, Osadzie i Kobiecie w błękitnej wodzie; montażystą był zaś Andrew Mondshein, którego praca przyniosła nominację do Oscara. To film gatunkowy zrealizowany z ekipą prestiżowego dramatu, a jego reputacja opiera się na tym połączeniu w tym samym stopniu co na finałowym zwrocie.

Sześć nominacji, żadnego Oscara i marka

Wyniki kasowe daleko przekroczyły prognozy. Szósty zmysł zadebiutował na pierwszym miejscu w Stanach Zjednoczonych i utrzymał się na nim przez pięć kolejnych weekendów, niesiony głównie pocztą pantoflową i widzami, którzy chcieli zobaczyć film ponownie, gdy już znali zakończenie. Zakończył eksploatację z wynikiem bliskim 300 milionów dolarów w Ameryce Północnej i około 670 milionów dolarów na świecie, ustępując wśród premier 1999 roku jedynie filmowi Gwiezdne wojny: część I – Mroczne widmo, i stał się jednym z najbardziej dochodowych thrillerów w historii.

Podczas rozdania Oscarów otrzymał sześć nominacji: za najlepszy film, najlepszą reżyserię, najlepszy scenariusz oryginalny, najlepszą męską rolę drugoplanową dla Osmenta, najlepszą żeńską rolę drugoplanową dla Collette oraz najlepszy montaż. Nie zdobył żadnej statuetki, w roku, w którym triumfowało American Beauty. Trwalszą nagrodą okazała się publiczna tożsamość jego reżysera. Od kolejnego filmu M. Night Shyamalan był promowany jako filmowiec od zwrotu akcji, a każda jego premiera, od Niezniszczalnego i Znaków po Osadę, była przyjmowana po części jak zgadywanka. Ta etykieta przez lata pomagała sprzedawać bilety, a w latach dwutysięcznych stała się ciężarem, zanim Wizyta (2015), Split (2016) i Glass ponownie połączyły go z szerszą publicznością, dwa ostatnie dzięki powrotowi do świata Niezniszczalnego.

Dlaczego wciąż jest odkrywany na nowo

„Widzę zmarłych ludzi” trafiło na listę 100 najlepszych cytatów filmowych American Film Institute, a zakończenie stało się tak powszechnie znane, że film należy do najczęściej spojlerowanych w popkulturze: od ponad dwóch dekad jest parodiowany w skeczach i przywoływany w innych filmach. Ta wszechobecność to dziwny los dla opowieści, której konstrukcja zależy od zaskoczenia, i wyjaśnia ona, dlaczego tak wiele późniejszych omówień Szóstego zmysłu skupia się nie tyle na samym odkryciu, ile na tym, jak starannie zostało ono przygotowane.

Film zyskał też inny ciężar w filmografii Bruce’a Willisa. W 2022 roku jego rodzina ogłosiła, że wycofuje się on z aktorstwa po diagnozie afazji, którą później zaktualizowano do otępienia czołowo-skroniowego, a Szósty zmysł jest regularnie przywoływany jako najwyraźniejszy przykład rozpiętości, jaką pokazał poza kinem akcji. Dla Osmenta i Collette pozostaje rolą najczęściej łączoną z ich nazwiskami, nawet po długich karierach, które nastąpiły później; w przypadku Collette obejmowała ona także powrót do rodzinnego horroru w filmie Dziedzictwo. Hereditary (2018).

Oglądany dziś Szósty zmysł zajmuje nietypowe miejsce: to horror, którego najlepiej zapamiętanymi elementami są matka, dziecko i małżeństwo, oraz film ze zwrotem akcji, do którego ludzie wracają, choć zwrot dawno przestał być tajemnicą. To, czy odbiera się go jako opowieść o duchach, czy jako dramat rodzinny, w którym pojawiają się duchy, może zależeć od tego, którą połowę widz pamięta. Tak czy inaczej, to film, który określił, jak M. Night Shyamalan będzie oglądany i oceniany przez resztę swojej kariery.