Gabinet doktora Caligari zamienił malowane ściany w stan umysłu

Miasto Holstenwall nie ma ani jednej prostej linii. Ulice się przechylają, okna ostrzą się jak klingi, a cienie nie padają: są namalowane wprost na podłodze, przybite, bez dokąd. Gabinet doktora Caligari nie pokazuje chorego umysłu z zewnątrz. Buduje go wokół widza i zamyka drzwi.

Każda powierzchnia w filmie Roberta Wiene jest zrobiona ręcznie. Scenografia, naszkicowana przez malarzy Hermanna Warma, Waltera Reimanna i Waltera Röhriga, nie jest tłem opowieści: jest jej tezą. Ściany się wykrzywiają, bo wykrzywiony jest ten, kto je opowiada. Obraz jest diagnozą.

Twarz biała jak kreda

Conrad Veidt gra Cesarego, somnambulika trzymanego w gabinecie i budzonego tylko po to, by zabijał. Sunie wzdłuż malowanej ściany z plecami przyciśniętymi do niej, czarna sylwetka przecinająca białą ranę dekoracji, a jego gra to niemal czysta kwestia linii i ciężaru. Caligari w wykonaniu Wernera Kraussa to same zgarbione kąty i okrągłe okulary; Francis Friedricha Fehera i Jane Lil Dagover to miękkie ludzkie kształty, które geometria próbuje złamać.

Polecane lekturyOstatni olbrzym na Netfliksie nie pyta, czy Boris może wybaczyć ojcu. Pyta, czy jest do tego zobowiązany

Nic tu nie jest naturalistyczne i o to właśnie chodzi. Aktorzy są ustawieni jak figury z drzeworytu. Charakteryzacja rzeźbi kości policzkowe, czerń pogłębia spojrzenie, a ciało staje się kolejnym narysowanym kształtem w kadrze.

Historia wewnątrz historii

Na jarmark przybywa kuglarz z lunatykiem, który rzekomo przepowiada przyszłość. W nocy ginie przyjaciel. Francis idzie tropem aż do doktora Caligari i do zakładu dla obłąkanych, a film zdaje się rozwiązywać jako demaskacja mordercy. Potem następuje zwrot: cała relacja może być urojeniem pacjenta, a opowiada nam ją zaufany lekarz.

Tę klamrę dodano w produkcji, wbrew instynktowi scenarzystów Hansa Janowitza i Carla Mayera, których nieufność wobec władzy wyostrzyła pierwsza wojna światowa. Ich wersja wskazywała na lekarza; gotowy film oddaje władzy jej aureolę. Dekady później krytyk Siegfried Kracauer odczytał to odwrócenie jako symptom narodowy i uczynił z niego tytuł całej książki, Od Caligariego do Hitlera.

Dlaczego ściany wciąż się trzymają

To film, w którym ekspresjonizm zszedł z płótna na ekran, i niemal wszystko, co niepokojące w późniejszym kinie, coś mu zawdzięcza. Niskie, drapieżne cienie wpadają prosto w film noir; myśl, że scenografia potrafi myśleć, prowadzi do horroru i do wielbicieli od Alfreda Hitchcocka po Tima Burtona. Jako recenzja wyrok jest prosty: stulecie nie zestarzało idei, tylko taśmę.

Premiera odbyła się w berlińskim Marmorhaus zimą 1920 roku; film wyprodukowała Decla-Bioscop pod kierunkiem Ericha Pommera, zdjęcia zrobił Willy Hameister, a całość trwa nieco ponad siedemdziesiąt minut. Odrestaurowane kopie pokazują dziś barwne wiraże, które ten malowany świat zawsze miał nosić.

Obejrzany raz, wątek może wydać się muzealnym eksponatem. Spójrz na kadr: wciąż jest przed nami, bo ściany pamiętają.

Więcej podobnych

Nie żyje Robert Duvall. Legendarny aktor miał 95 lat

Podlasie na Netflixie: wioska wymyśla kosmitów, żeby uratować wesele, na które nikogo nie stać

„Płyń do mnie” Domingi Sotomayor: Między klasą a współudziałem w adaptacji uznanej chilijskiej powieści

Powrót na trasy: „Poza trasą 2” wkracza na Netflix, obiecując więcej serca, humoru i odkupienia zdobytego z trudem

„Banger”: Vincent Cassel prezentuje swoją wszechstronność w tej ekstrawaganckiej komedii Netflixa  

Syn tysiąca ojców na Netflix: Architektura Czułości