Billy Wilder, reżyser który ukrył cały dramat emigracji za precyzyjnymi dialogami kina

Billy Wilder

Photo via The Movie Database (TMDB)

Urodzony	22 czerwca 1906 Sucha, Galicia, Austria-Hungary
Zmarł	27 marca 2002 (95)
Zawód	Reżyser, Scenarzysta, Producent
Znany z	Pół żartem, pół serio, Bulwar Zachodzącego Słońca, Garsoniera
Nagrody	7 Oscar · Irving G. Thalberg Memorial · Złota Palma · BAFTA · AFI (całokształt twórczości)

Jest scena w Bulwarze Zachodzącego Słońca — nie ta słynna z basenem, lecz ta spokojniejsza z początku, kiedy spłukany scenarzysta wchodzi do willi martwej kobiety i zaczyna reorganizować jej życie, żeby dopasować je do własnego — która mówi coś istotnego o człowieku, który ją wyreżyserował. Billy Wilder rozumiał lepiej niż prawie ktokolwiek inny w Hollywood, że ludzie organizują swoje życie wokół wygodnych fikcji. Rozumiał to, bo przez całą karierę je rozbierał na części — ostrożnie, z żartem.

Urodził się jako Samuel Wilder w małym miasteczku w Galicji, ówczesnej Austro-Węgry, i dorastał w Wiedniu — tym szczególnym mieście, które uczyło mieszkańców przekazywać najgorsze wieści w eleganckim stylu. Pracował jako dziennikarz przed dwudziestką, relacjonując przestępczość i błyskotliwe życie kawiarniane miasta balansującego na krawędzi przepaści. Gdy na przełomie lat dwudziestych przeniósł się do Berlina, znalazł przemysł filmowy łamiący zasady równie szybko, jak gospodarka się rozpadała. W cztery lata napisał dwadzieścia pięć scenariuszy.

Podpalenie Reichstagu zmieniło wszystko. Opuścił Berlin tydzień po tym wydarzeniu z walizką i odruchami reportera kryminologicznego, który wie, kiedy pomieszczenie staje się niebezpieczne. W 1935 roku wrócił do Wiednia, żeby przekonać matkę, ojczyma i babcię do ucieczki. Odmówili. Ojczym zginął w Bełżcu w 1942, matka w Płaszowie w 1943.

Przyjechał do Hollywood, ucząc się angielskiego przez zapamiętywanie dialogów z powieści. To, co ostatecznie napisał w tym języku, nie ma odpowiednika. Współpraca z Charlesem Brackettem zaowocowała Ninotchką. Z Raymondem Chandlerem — duet tak wybuchowy, że obaj potrzebowali mediatora — napisał Podwójne ubezpieczenie, fabułę morderczą tak precyzyjnie skonstruowaną, że wyniosła film noir do rangi formy artystycznej. Natychmiast potem powstał Stracony weekend — portret pisarza, który nie może przestać pić, tak szczery wobec alkoholizmu, że przemysł spirytusowy podobno zaoferował Paramount milion dolarów za jego zatopienie. Akademia odpowiedziała czterema Oscarami. Cannes — Złotą Palmą.

Standardowy opis Wildera jako błyskotliwego, cynicznego rozrywkowca, który czasem pozwalał sobie na trudne filmy, jest zbyt wygodny. Ziemia obiecana — jego film z 1951 roku o dziennikarzu przedłużającym mękę uwięzionego górnika dla podtrzymania własnej historii — był tak bezlitosny w diagnozowaniu medialnej żerliwości i społecznej współwiny, że całkowicie poniósł klęskę w amerykańskich kinach. Wilder uważał go za swój najlepszy film. Pół żartem, pół serio była tak radykalną komedią, że Wilder zignorował Kodeks i wyzwał cenzorów, by powiedzieli publicznie, czemu się sprzeciwiają. Garsoniera, rok później, przyniosła trzy Oscary, w tym za Najlepszy Film i Najlepszego Reżysera.

Ostatni film nakręcił w 1981 roku. Ostatnie dwie dekady życia poświęcił kolekcjonowaniu sztuki — Picasso, Klimt, Schiele, Miró — i rozmowom, długim i protokołowanym, z każdym, kto chciał słuchać. Zmarł 27 marca 2002 roku w Beverly Hills, w wieku dziewięćdziesięciu pięciu lat. Zostało około dwudziestu filmów, które się nie zestarzały, i najbardziej klarowny dowód, że dominującym trybem dwudziestego wieku nie była tragedia, lecz pewna odmiana komedii: ta, która zawsze dokładnie wiedziała, co ukrywa.