Marc Chagall, malarz, który odpowiedział na katastrofę kolorem i pięknem

Marc Chagall

Photo: Hugo Erfurth / Public domain, via Wikimedia Commons

Urodzony	7 lipca 1887 Lyozna, near Vitebsk, Russian Empire (now Belarus)
Zmarł	28 marca 1985 (97)
Zawód	Malarz
Nagrody	Wolf Prize in Arts 1981 · Erasmus Prize 1960 · Grand Cross, Légion d’Honneur 1978 · Venice Biennale Prize · Carnegie Prize (3rd prize) 1939

Nikt w sztuce nowoczesnej nie unosił się tak jak Chagall. Nie chodzi o ambicję – dosłownie: jego malowane postacie wznoszą się nad ziemią, unoszą w powietrzu, obejmują się w locie, dryfują nad płonącymi wioskami i cichymi prowincjonalnymi uliczkami, obojętne na grawitację. To zawieszenie nie było fantazją ani surrealizmem. Dla Chagalla był to najdokładniejszy opis tego, czym jest miłość, czym jest pamięć, czym jest noszenie w sobie świata, który świat zewnętrzny już postanowił zniszczyć.

Moishe Shagal urodził się w Lyoznie, wiosce pod Witebskiem na terenie dzisiejszej Białorusi, w dużej żydowskiej rodzinie w Strefie Osiedlenia – jego ojciec pracował u kupca śledziowego, matka prowadziła w domu sklep spożywczy. Sam Witebsk, gdzie osiadła rodzina, był średniej wielkości prowincjonalnym miastem, ożywionym życiem społeczności żydowskiej, które na trwałe ukształtowało wizualny język Chagalla: sztetlowy targ, ceremonia ślubna, zielonolicy skrzypek na dachu, który gra, bo muzyka jest wszystkim, co pozostaje, gdy zabrano już wszystko inne. Kształcił się u miejscowego malarza Yehudy Pena, następnie wyjechał do Petersburga na studia u Léona Baksta – który rozpoznał, nie do końca wiedząc, co z tym zrobić, ucznia niemającego żadnego zainteresowania malowaniem czegokolwiek, co odpowiadałoby zewnętrznej rzeczywistości, tak jak inni zgodzili się ją widzieć.

Do Paryża przybył w maju 1911 roku dzięki stypendium od swojego patrona Maxa Vinavera, zamieszkał w La Ruche – „ulu”, tanim artystycznym pensjonacie na Montparnassie, który gościł także Fernanda Légera i Amedea Modiglianiego – i zaczął tworzyć prace, które Guillaume Apollinaire nazwał „surnaturel!” (nadprzyrodzone), określeniem, które o dekadę wyprzedziło surrealizm. Nie był ani kubistą, ani fowistą, choć studiował oba nurty z uwagą rzemieślnika, który rozumiał, że nie chodzi o przystąpienie do szkoły, ale o wykorzystanie tego, co szkoły odkryły, i pójście dalej. W obrazie Ja i wieś (1911) – dziele tak strukturalnie śmiałym, że wygląda jak złożone z fragmentów snu – zielonolicy chłop mierzy się z zielonooką krową po przeciwnych stronach podzielonego koła, w oddali kobieta idzie do góry nogami, a całość scala się w coś, co, niemożliwie, wydaje się pamięcią miejsca. Nie zapisem. Uczuciem.

Miał być w Rosji tylko na krótko. Latem 1914 roku pojechał do Witebska do Belli Rosenfeld, kobiety, którą miał poślubić – a I wojna światowa zamknęła granicę. Utknął na osiem lat. Pobrali się w lipcu 1915 roku; rok później urodziła się ich córka Ida. Po rewolucji został mianowany komisarzem ds. sztuki w Witebsku i założył Witebską Ludową Szkołę Artystyczną – utopijny gest, który trwał do momentu, gdy zaprosił do nauczania Kazimierza Malewicza. Malewicz przybył z suprematyzmem, doktryną czystej abstrakcji geometrycznej, i zaczął nawracać kadrę pedagogiczną. W maju 1920 roku szkoła, którą zbudował Chagall, była prowadzona przez ludzi wierzących, że postać ludzka nie ma przyszłości w sztuce. Zrezygnował i wyjechał do Moskwy, potem do Berlina, potem do Paryża. Ta porażka miała znaczenie: spór między figuratywnym, emocjonalnie zakorzenionym malarstwem Chagalla a abstrakcyjnym programem Malewicza nie był jedynie akademicką sprzeczką. Był sporem o to, czy sztuka może być ludzka i wciąż nowoczesna.

Z powrotem w Paryżu od 1923 roku, obywatelem francuskim od 1937, Chagall wszedł w okres wielkich prac instytucjonalnych – ilustracje do Biblii zamówione przez marszanda Ambroise’a Vollarda, ilustracje do Bajek La Fontaine’a, rosnąca reputacja, która powinna była wszystko zabezpieczyć. Zamiast tego Europa zbliżała się do swojej katastrofy. W 1938 roku, roku Nocy Kryształowej, namalował Białe ukrzyżowanie: Chrystus na krzyżu odziany w żydowski szal modlitewny, całunem jest tallit, wokół płonące synagogi, uciekający uchodźcy, zwoje Tory trawione ogniem. To najbardziej polityczny obraz, jaki kiedykolwiek namalował, i głosi coś, co większość jego innych prac głosi ciszej: że cierpienie Żydów nie jest problemem wyspecjalizowanym, ale uniwersalnym, i że każdy wielki obraz religijny niesie pamięć o własnym prześladowaniu. Papież Franciszek później wymienił go jako jeden ze swoich ulubionych obrazów.

Uciekł z okupowanej Francji w 1941 roku dzięki Komitetowi Ratunkowemu (Emergency Rescue Committee). Jego żona Bella zmarła na infekcję paciorkowcową w Nowym Jorku 2 września 1944 roku. Chagall przestał malować na dziewięć miesięcy – najdłuższa cisza w jego dorosłym życiu. Gdy wrócił do pracy, coraz bardziej zwracał się ku witrażom: światłu, które przechodzi przez coś, a nie odbija się od czegoś, kolorowi jako czemuś, w czym się żyje, a nie przed czym się stoi. Zlecenia na witraże, które zdominowały jego ostatnie dekady, nie były upadkiem w sztukę dekoracyjną. Były logicznym przedłużeniem tego, co zawsze robił – sprawianiem, by widz zamieszkiwał świat, a nie obserwował go z bezpiecznej odległości.

Z powrotem we Francji od 1948 roku, osiadł ostatecznie w Saint-Paul-de-Vence, zgromadził publiczne zlecenia na skalę, jaką niewielu malarzy w historii osiągnęło: dwanaście witraży w Centrum Medycznym Hadassah Uniwersytetu Hebrajskiego w Jerozolimie (1962), sufit Opery Paryskiej (1964), Okno Pokoju w Organizacji Narodów Zjednoczonych (1964, ku pamięci Daga Hammarskjölda), dwa murale dla Metropolitan Opera w Nowym Jorku (1966), Okna Ameryki w Art Institute of Chicago (1977). Picasso, który niełatwo przyznawał rację, powiedział: „Kiedy umrze Matisse, Chagall będzie jedynym malarzem, który jeszcze rozumie, czym naprawdę jest kolor”.

Krytyczny problem z dziedzictwem Chagalla to właśnie to, co uczyniło go sławnym: etykieta „żydowskiego artysty”. Dla niektórych instytucji i krytyków był to honorowy tytuł – uznanie, że jego twórczość zachowała kulturowy świat zniszczony w Zagładzie, że jego obrazy sztetlowego życia w Witebsku stanowią niezastąpiony dokument czegoś, co już nie istnieje. Dla innych etykieta ta była redukcją: ważny modernistyczny malarz spłaszczony do kategorii etnicznej. Sam Chagall nigdy nie zaakceptował tego uproszczenia. Jego obrazowanie czerpało z żydowskiego folkloru i Starego Testamentu, ale także z rosyjskiej sztuki ludowej, katolicyzmu (Białe ukrzyżowanie jest obrazem chrześcijańskim co najmniej w równym stopniu co żydowskim) i z czysto osobistej mitologii, która poprzedzała jakąkolwiek kategorię religijną czy etniczną. Nie był żydowskim Picassem bardziej niż Picasso był hiszpańskim Chagallem. Najbardziej uczciwym stanowiskiem jest to, że jego pochodzenie jest realne, a jego twórczość je przekracza – co jest jedyną interesującą rzeczą, jaką pochodzenie kiedykolwiek robi.

Marc Chagall zmarł 28 marca 1985 roku w Saint-Paul-de-Vence, w wieku 97 lat. Muzeum Narodowe Marca Chagalla w Nicei – otwarte w 1973 roku, zbudowane, aby pomieścić jego cykl Biblijne przesłanie, który podarował państwu francuskiemu – pozostaje aktywne. W 2026 roku w Musée Chagall odbędzie się wystawa „Chagall at Work” dokumentująca jego proces twórczy w różnych mediach. Jego witraże w Jerozolimie wciąż łapią światło w synagodze Hadassah, poranek po poranku. Jego malowany świat – zielony skrzypek, unoszący się kochankowie, świetlista, niemożliwa błękitna noc witebska – wciąż głosi to, co głosił zawsze: że wiek, który próbował ten świat wyeliminować, nie odniósł sukcesu.

Tagi: artists, malarze, Ambroise Vollard, Bella Chagall, Biała Ukrzyżowanie, Ja i wioska

Powiązane osoby

Wassily Kandinsky

Andy Warhol

Roald Dahl

Roy Lichtenstein

M. Night Shyamalan

Gerhard Richter