François Truffaut: z najzimniejszego dzieciństwa do najcieplejszego kina

François Truffaut

Photo via The Movie Database (TMDB)

Urodzony	6 lutego 1932 Paris, France
Zmarł	21 października 1984 (52)
Zawód	Reżyser filmowy
Znany z	400 batów, Jules i Jim, Noc amerykańska
Nagrody	Prix de la mise en scène, Cannes Film Festival · Academy Award · 2 BAFTA · 2 César

Kiedy obsadził Jean-Pierre’a Léauda w roli chłopca, którego nikt nie chce w The 400 Blows, François Truffaut nie budował metafory. Rozpoznawał dzieciństwo, które było jego własnym: dziecko uwięzione między szkołą, która go nie widzi, a domem, który wolałby go nie mieć.

Urodzony w Paryżu 6 lutego 1932 roku, Truffaut był nieślubnym synem niezamężnej matki i biologicznego ojca, którego tożsamość odkrył dopiero w dorosłości. Babcia wychowywała go do swojej śmierci; gdy miał osiem lat, matka i ojczym Roland Truffaut przyjęli go bez entuzjazmu. W wieku czternastu lat porzucił szkołę. W wieku piętnastu założył klub filmowy z Robertem Lachenay.

André Bazin, teoretyk filmowy, który stał się najważniejszym mentorem Nowej Fali, znalazł Truffauta po drobnym aresztowaniu i dostrzegł inteligencję kryjącą się za obsesją. Zabrał go do Cahiers du Cinéma. To, co Truffaut tam produkował, nie było krytyką filmową — to była walka. Jego esej z 1954 roku zaatakował „tradycję jakości” francuskiego kina i obronił reżysera jako prawdziwego autora dzieła filmowego.

The 400 Blows dotarł do Cannes w 1959 roku i zdobył nagrodę za reżyserię. Co zaskoczyło, to jak mało film przypominał manifest. Był ostrożny, uważny, poruszony przez chłopca w swoim centrum. Truffaut spędził następne dwie dekady, śledząc tego chłopca — Léaud jako Antoine Doinel w pięciu filmach — od nastoletniości do codziennych rozczarowań dorosłej miłości.

Między tymi filmami Truffaut eksplorował bardzo różne rejestry. Jules and Jim (1962), z Jeanne Moreau w centrum wybuchowego trójkąta. Fahrenheit 451 (1966), jego jedyny film po angielsku. Day for Night (1973) zdobył Oscara dla najlepszego filmu nieanglojęzycznego.

Krytyczne pytanie o Truffauta brzmi: czy ciepło było ustępstwem, czy celem od samego początku. Jean-Luc Godard stał się publiczną twarzą politycznego i formalnego radykalizmu europejskiego kina. Truffaut kojarzył się z dostępnością, humanizmem, pewną czułością wobec swoich postaci. Z dystansu jawi się to jako trudniejszy wybór: kręcić filmy o tym, dlaczego ludzie się zawodzą, nie rezygnując z przekonania, że więź jest warta szukania.

The Last Metro (1980) zdobył dziesięć nagród César, w tym za najlepszy film, reżyserię, najlepszą aktorkę dla Catherine Deneuve i najlepszego aktora dla Gérarda Depardieu. Osadzony w czasie nazistowskiej okupacji Paryża, opowiada o zespole teatralnym ukrywającym żydowskiego reżysera w piwnicy.

Nowotwór mózgu zdiagnozowano wiosną 1983 roku. Zmarł 21 października 1984 roku w Neuilly-sur-Seine, mając 52 lata. Fanny Ardant — aktorka, ostatnia towarzyszka, matka jego córki Joséphine — była przy nim. Jego ostatni film, z Ardant w czarno-białej komedii noir, był jakby Truffaut chciał, żeby jego ostatnie słowo było czymś lekkim i czarującym.

Retrospektywy trwają. Filmy z cyklu Doinel wciąż znajdują nowych widzów. Day for Night jest wciąż wyświetlany wszędzie tam, gdzie kino traktuje siebie wystarczająco poważnie, by badać własne mechanizmy. Dla człowieka, który dorastał ucząc się, że ciepło jest tym, czego świat odmawiał, Truffaut zdołał, w ciągu dwudziestu pięciu pełnometrażowych filmów, umieścić na ekranie niezwykłą jego ilość.