William Hjortsberg, powieściopisarz, który nadał noir teologię i spędził dwadzieścia lat na historii, którą kino pominęło

William Hjortsberg

Photo via The Movie Database (TMDB)

Urodzony	23 lutego 1941 Nowy Jork, Stany Zjednoczone
Zmarł	22 kwietnia 2017 (76)
Zawód	Powieściopisarz i scenarzysta
Nagrody	Wallace Stegner Fellowship, Stanford University · National Endowment for the Arts Fellowship · Playboy Editorial Award for Best New Contributor · Playboy Editorial Award for Best Major Work · Edgar Award , Mystery Writers of America (nominacja)

Jedno, co łączyło najbardziej znaną postać Williama Hjortsberga z jej twórcą, to niechęć do przyjmowania zleceń na słowo. Harry Angel, prywatny detektyw z Falling Angel, podejmuje rutynową sprawę zaginięcia i trafia tam, gdzie jego zawód nie ma mapy. Hjortsberg, który go wymyślił, wziął gatunek, który dobrze znał – hardboiled noir – i odbudował go wokół okultyzmu, przedwojennego Południa i teologii konsekwencji tak precyzyjnej, że gdy Alan Parker zaadaptował powieść w 1987 roku, powstały film stał się kultowy po części dlatego, że architektura książki udźwignęła ten ciężar.

Urodził się jako William Reinhold Hjortsberg 23 lutego 1941 roku w Nowym Jorku, jako jedyne dziecko szwedzkiego restauratora i szwajcarskiej matki, i przez całe życie używał przezwiska „Gatz” – skrótu od nazwiska, z którym szkolne podwórka najwyraźniej nie mogły sobie poradzić. Studiował anglistykę na Dartmouth, dramat na Yale, a na Stanford trafił w 1967 roku jako stypendysta Wallace’a Stegnera, gdzie poznał Thomasa McGuane’a. Ta przyjaźń ostatecznie pociągnęła go na zachód, aż zatrzymał się w Montanie.

Przed Falling Angel Hjortsberg publikował prozę, która opierała się łatwej klasyfikacji. Alp (1969) umieszczał cyrkowca w absurdalnym alpejskim pejzażu; Gray Matters (1971) proponował dystopijną przyszłość zorganizowaną wokół bezcielesnych mózgów; Symbiography (1973) i Toro! Toro! Toro! (1974) poszerzały dorobek, w którym apetyt na dziwność był widoczny od pierwszej strony. Żadna z tych książek nie zdobyła publiczności, jaka miała przyjść później. Zapowiadały natomiast pisarza, który nie zamierzał się osiedlać.

Falling Angel ukazało się w 1978 roku, najpierw w odcinkach w Playboyu, i zdobyło nagrodę redakcyjną magazynu dla najlepszego większego utworu – pokonując w tym roku zgłoszenia Grahama Greene’a i Gabriela Garcíi Márqueza. Środowisko literatury kryminalnej nominowało je do Nagrody Edgara. Książka przyniosła mu czytelników, ale nie do końca literacką rangę, na jaką zasługiwały jej ambicje – odbierano ją jako powieść gatunkową niezwykłej jakości, a nie jako literaturę.

Odbiór zmienił się dzięki filmowi. Angel Heart, wyreżyserowany przez Alana Parkera z Mickeyem Rourke’em jako Harrym Angelem i Robertem De Niro jako niezapomnianym Louisem Cyphre, wszedł na ekrany w 1987 roku w atmosferze kontrowersji, w tym niemal oceny X od MPAA, i przyciągnął uwagę, jakiej powieść sama nie otrzymała. Lisa Bonet, obsadzona wbrew typowi, przyczyniła się do sceny, która zaniepokoiła komisję cenzurującą. Parker napisał scenariusz; konstrukcja powieści – wbudowana teologia, zawodny narrator, maszyna łącząca noir z nadprzyrodzonością – jest w całości dziełem Hjortsberga. Od tamtej pory był wymieniany jako źródło, a nie autor tego, co zawiera film.

Napisał też scenariusz do Legendy Ridleya Scotta (1985), średniowiecznego fantasy z Tomem Cruisem – projektu odległego od jego prozy, ale pokazującego, jak szeroko potrafił się rozciągać na zlecenie. Scenariopisarstwo nie było tam, gdzie mieszkały jego ambicje. Powieści były, a utrzymująca się przepaść między tym, co branża robiła z jego wyobraźnią, a tym, co on sam z niej robił, miała zdefiniować jego reputację do końca kariery.

Na stałe przeprowadził się do Montany w 1971 roku, osiadając w Paradise Valley na południe od Livingston, gdzie Thomas McGuane, Jim Harrison i Peter Matthiessen stworzyli luźną kolonię literacką. Pozostał tam do końca życia – decyzja, która umieściła go w produktywnej odległości od centrów kulturalnych, które w przeciwnym razie mogłyby zarządzać jego literacką tożsamością za niego.

Najdłuższym projektem w jego karierze była biografia Jubilee Hitchhiker: The Life and Times of Richard Brautigan – biografia poety i powieściopisarza, który mieszkał blisko niego w Montanie i zmarł w 1984 roku. Hjortsberg spędził nad nią około dwudziestu lat, przeprowadził 169 wywiadów i stworzył dzieło liczące mniej więcej 880 stron, wydane przez Counterpoint Press w 2012 roku. W kręgach badaczy Brautigana uchodzi za pozycję ostateczną. Poza tym ograniczonym polem otrzymała poważne zainteresowanie, jakie należy się biografii literackiej, i znacznie mniejszą widoczność niż dzieło, które przyniosło Hjortsbergowi sławę. Zainwestował w nią więcej czasu niż w cokolwiek innego, co napisał.

Nevermore (1994) pokazało, że Falling Angel nie wyczerpało jego zainteresowania historyczną atmosferą i gatunkowym zakłóceniem. Osadzona w Paryżu, umieściła Edgara Allana Poe obok Arthura Conana Doyle’a i Harry’ego Houdiniego w zagadce zbudowanej z warstw literackich odniesień, które czyniły jej przyjemności ostentacyjnymi i zamierzonymi. To dzieło pisarza, który przeczytał wszystko i nie wstydził się tego pokazywać.

Krytyczna luka w jego karierze – ceniony za to, co filmy zrobiły z jego twórczością, najpoważniejszy w tym, czego filmy nigdy nie dotknęły – nie wydaje się go obciążać. Adaptacja operowa Falling Angel z 2016 roku w Brevard Music Center, z muzyką J. Marka Scearce’a i librettem Lucy Thurber, potwierdziła, że architektura powieści nadal przyciąga interpretatorów dziesiątki lat po publikacji. Przyjaciele wspominali Hjortsberga jako człowieka o wielkiej serdeczności, którego śmiech jeden ze świadków opisał jako przypominający piłę łańcuchową, który uczył swoje wnuki łowić ryby w Paradise Valley, gdy na początku 2017 roku zdiagnozowano u niego raka trzustki.

Zmarł 22 kwietnia 2017 roku w Livingston w Montanie w wieku siedemdziesięciu sześciu lat. Angel’s Inferno, sequel Falling Angel, który kończył, gdy przyszła diagnoza, został wydany pośmiertnie przez Counterpoint Press w 2020 roku – kontynuacja historii, którą rozpoczął prawie czterdzieści lat wcześniej, ukończona na jego własnych warunkach i niczyich innych.

Tagi: pisarze amerykańscy, scenarzyści, Angel Heart, Falling Angel, Legend, Richard Brautigan