Zaczyna się od człowieka, który prosi o zemstę. „Wierzę w Amerykę” — mówi w mrok przedsiębiorca pogrzebowy Bonasera, a przez długą, niepociętą minutę Francis Ford Coppola trzyma kamerę na jego twarzy, podczas gdy obraz cofa się, odsłaniając Vita Corleone, który słucha zza biurka. Wszystko, o czym jest Ojciec chrzestny, jest już w tej scenie: przepaść między obietnicami kraju a przysługami, które naprawdę nim poruszają, oraz rodzina, która zbudowała imperium dokładnie w tej szczelinie.

Zaadaptowany z bestsellera Maria Puza przez Puza i Coppolę, film pojawił się w 1972 roku jako studyjny zakład, w który niemal nikt w Paramount do końca nie wierzył — ani w młodego reżysera, ani w gasnącą gwiazdę, którą narzucił, ani w nieznanego aktora, którego chciał obsadzić jako syna. Coppola walczył o Marlona Brando, który wypchał sobie policzki watą i zniżył głos do chrapliwego szeptu, oraz o Ala Pacino, którego Michael przez pierwszą godzinę niemal się nie odzywa. Oba zakłady definiują ten film.

Gordon Willis sfilmował go w bursztynie i cieniu, pozwalając oczom ginąć pod czołem Brando, aż trzeba się pochylić, by go odczytać — ryzyko, które przyniosło Willisowi przydomek „księcia ciemności” i dało filmowi jego ciężar. Walc Nina Roty robi coś przeciwnego: osładza przemoc, by spadła jak tragedia, a nie jak widowisko. Wesele otwierające opowieść trwa prawie pół godziny i jest całą moralną architekturą w miniaturze: słońce w ogrodzie, interesy w gabinecie i nikt nie ma prawa odmówić Donowi niczego w dniu ślubu jego córki.

Motorem opowieści jest Michael, nie Vito. Pacino gra bohatera wojennego, który przysięga, że nie jest jak jego rodzina, a potem, scena po scenie — szpital, restauracja, powoli zamykane drzwi — staje się bardziej bezwzględny niż oni wszyscy. Sonny Jamesa Caana płonie zbyt mocno, Tom Hagen Roberta Duvalla prowadzi rachunki, Fredo Johna Cazale’a jest już słaby; pośród nich Michael twardnieje, aż staje się dokładnie tym, kim ojciec błagał los, by nigdy się nie stał. To jeden z wielkich łuków postaci w kinie, a Pacino gra większość z niego oczami.

The Godfather (1972) — *Ojciec chrzestny* (1972) — oryginalny plakat kinowy. Paramount Pictures.

Tym, co utrzymuje film przy życiu ponad każdą imitację, jest odmowa oddzielenia rodziny od zbrodni. Finałowy chrzest — Michael wyrzekający się Szatana przy chrzcielnicy, podczas gdy jego rozkazy są wykonywane w całym mieście — wykłada tezę wprost: miłość i morderstwo to ten sam akt, dokonany przez tego samego człowieka, o tej samej godzinie. Niewiele amerykańskich filmów utrzymało te dwie rzeczy w jednym kadrze, nawet nie mrugnąwszy.

Ponad pół wieku później Ojciec chrzestny wciąż jest filmem, do którego porównuje się każdą opowieść kryminalną — tym, którego kwestie („propozycja nie do odrzucenia”, „zostaw broń, weź cannoli”) przeżyły kontekst, który je zrodził. Zdobył Oscary za najlepszy film, najlepszego aktora i najlepszy scenariusz adaptowany, otworzył trylogię i tysiąc naśladowców i nie stracił nic ze swojej siły. To nie nostalgia trzyma go na szczycie list. To fakt, że wciąż jest lepszy niż niemal wszystko, co przyszło po nim.