Człowiek z blizną wkracza tak, jak odważa się niewiele filmów: na pełnej głośności i bez przepraszania. Brian De Palma ściąga Tony’ego Montanę z łodzi exodusu z Mariel i wrzuca go do Miami rozświetlonego niczym neonowy piec, a od tego pierwszego zmrużenia oczu film ani razu nie ścisza głosu. Al Pacino gra kubańskiego wygnańca, który zamienia pensję pomywacza w imperium kokainowe, a Oliver Stone napisał go jako człowieka, który chce całego świata, a potem szczerze się dziwi, gdy świat oddaje ugryzienie.

To wzlot i upadek opowiedziany jak opera, nie jak tragedia. Nadmiar nie jest tu tylko wadą Tony’ego — to cała metoda filmu, od pulsującej syntezatorowej ścieżki Giorgia Morodera, przez wnętrza ze złota i chromu, po finał, który grzebie wszelką powściągliwość pod górą wystrzałów. De Palma dokładnie wie, co robi; wulgarność jest tu właśnie sednem.

Film

Luźny remake filmu Howarda Hawksa z 1932 roku, na motywach powieści Armitage’a Traila, De Palma i Stone przenoszą mit gangstera do handlu narkotykami ery Reagana i pozwalają mu spuchnąć do niemal trzech godzin. Forma jest klasyczna — głód, wzlot, paranoja, ruina — ale faktura to czyste lata 80.: białe garnitury, pastelowe noce, zapach pieniędzy i prochu. De Palma inscenizuje przemoc z lubością jarmarcznego krzykacza, zwłaszcza w osławionej scenie z piłą łańcuchową, która przeraża właśnie dlatego, że najgorsze trzyma tuż poza kadrem.

Rzemiosło pod hałasem jest prawdziwe. Kamera sunie i wznosi się, scenografia zamienia nocny klub i willę-twierdzę Tony’ego w pomniki złego smaku, a montaż pozwala scenom trwać na tyle długo, by skwaśniały. To reżyser w pełni panujący nad filmem o człowieku, który traci całą swoją kontrolę.

Al Pacino na pełnych obrotach

Pacino nie tyle gra Tony’ego Montanę, co nim dyryguje jak orkiestrą. Akcent jest gęsty, gesty ogromne, kwestie przechylone ku arii — «przywitaj się z moim małym przyjacielem» dawno przeżyło film, który je otacza. To kreacja bez najmniejszego zainteresowania subtelnością i w tym tkwi jej odwaga: oddaje się tak całkowicie, że nadmiar staje się rodzajem prawdy.

Wokół niego Michelle Pfeiffer jest kruchym lodem jako Elvira, żona-trofeum znieczulona własnym blichtrem; Steven Bauer wnosi ciepło jako Manny; Mary Elizabeth Mastrantonio zaostrza kazirodczy nurt jako Gina, siostra Tony’ego; a Robert Loggia i F. Murray Abraham dopełniają łańcuch pokarmowy, po którym Tony tak zawzięcie się wspina.

Dlaczego trwa

Na premierze podzielił salę. Roger Ebert dał mu cztery gwiazdki i znalazł człowieka we wnętrzu potwora; inni krytycy wzdragali się przed liczbą trupów i moralnym brudem, a MPAA spierała się z De Palmą o kategorię X. Potem stało się coś dziwniejszego: film przerósł swoje recenzje. Hip-hop przyjął Tony’ego Montanę za patrona głodu zrobionego własnymi rękami, plakat stał się ikoną studenckich pokoi, a Człowiek z blizną wszedł do języka jako synonim amerykańskiego snu, który stał się kanibalem.

Nasza ocena

Opera gangsterska, która nigdy nie udaje, że jest czymś innym niż jest: głośna, krzykliwa, moralnie zbankrutowana i szaleńczo żywa. Człowiek z blizną zasługuje na swoje trzy godziny, bo wierzy we własny nadmiar bardziej niż jakikolwiek inny film tej dekady. Czterdzieści lat później wciąż się wita.