Kontynuacja z 1974 roku, którą wyreżyserował Francis Ford Coppola, prowadzi równolegle dwie historie, wzlot Vita Corleone w Nowym Jorku i wewnętrzne wypalenie jego syna Michaela nad Lake Tahoe, i jako pierwszy sequel w historii zdobyła Oscara dla najlepszego filmu.

Ojciec chrzestny II kończy się tam, gdzie niewiele ówczesnych filmów gangsterskich miało odwagę się kończyć: człowiek, który wygrał każdą walkę, siedzi sam nad jeziorem po tym, jak kazał zabić własnego brata. W filmie z 1974 roku Francis Ford Coppola bierze imperium zbudowane dwa lata wcześniej w Ojcu chrzestnym i przez 200 minut rozbiera je od środka, a równolegle opowiada, jak to imperium powstało. To jednocześnie sequel i prequel, a ta podwójna forma jest całą ideą filmu.

Dwie historie, jedna rodzina

W 1958 roku Michael Corleone (Al Pacino) jest Donem. Kieruje rodziną ze swojej posiadłości nad Lake Tahoe, chce mieć udziały w kasynach Las Vegas, a zabiega o niego żydowski boss mafii Hyman Roth (Lee Strasberg), który namawia go do inwestycji w Hawanie rządzonej przez Batistę. Zamach na życie Michaela w posiadłości, w noc pierwszej komunii jego syna Anthony’ego, przekonuje go, że zdradził go ktoś bliski. Poszukiwanie zdrajcy prowadzi przez senacką komisję do spraw przestępczości zorganizowanej i upadek Kuby Batisty w sylwestrową noc, a kończy się na jego własnym bracie, którym jest Fredo (John Cazale).

Druga historia zaczyna się w 1901 roku. Dziewięcioletni Vito Andolini ucieka z sycylijskiego miasteczka Corleone po tym, jak miejscowy watażka, Don Ciccio, zabija resztę jego rodziny; na Ellis Island urzędnik imigracyjny zapisuje go pod nazwą jego rodzinnej miejscowości. W 1917 roku młody Vito (Robert De Niro) ma już żonę i małego syna, Sonny’ego, a pracę w sklepie spożywczym w Little Italy traci przez Dona Fanucciego, wymuszającego haracze członka Czarnej Ręki, który żeruje na całej okolicy. Zaczyna kraść razem z sąsiadem, Peterem Clemenzą, zabija Fanucciego i staje się człowiekiem, do którego sąsiedzi zwracają się po ochronę. W 1922 roku wraca na Sycylię, zakłada firmę importującą oliwę z oliwek i wyrównuje rachunki z Donem Ciccio.

Film przeplata obie linie czasowe, zamiast opowiadać je po kolei, dzięki czemu wzlot ojca i upadek syna nawzajem się komentują. Coppola opisywał ten zamysł jako zestawienie wzlotu rodziny pod wodzą Vita z jej upadkiem pod wodzą Michaela: ojciec i syn pokazani w tym samym wieku, obaj po trzydziestce. Vito skupia ludzi wokół siebie, a Michael traci ich jednego po drugim: żonę Kay (Diane Keaton), swojego capo Franka Pentangelego (Michael V. Gazzo), a w końcu Fredo, brata, którego niegdyś chronił.

The Godfather Part II (1974) — *Ojciec chrzestny II* (1974) — oryginalny plakat kinowy. Paramount Pictures.

Jak powstał sequel

Mario Puzo, którego powieść z 1969 roku była podstawą obu filmów, zaczął pisać scenariusz kontynuacji w grudniu 1971 roku, zanim Ojciec chrzestny w ogóle wszedł na ekrany; roboczy tytuł brzmiał Śmierć Michaela Corleone (The Death of Michael Corleone). Puzo i Coppola napisali scenariusz wspólnie, a Paramount Pictures, po komercyjnym sukcesie pierwszego filmu, dał reżyserowi znacznie większą kontrolę niż za pierwszym razem. Coppola mówił, że podwójna struktura była jego sposobem na to, by nie nakręcić po prostu pierwszego filmu jeszcze raz. Coppola i Martin Scorsese spotkali się, by rozmawiać o tym, czy ten drugi wyreżyseruje sequel, ale Paramount odmówił.

Produkcja omal nie stanęła, zanim się zaczęła. Prawnicy aktora poinformowali Coppolę, że Al Pacino ma poważne wątpliwości co do scenariusza Puza i nie weźmie udziału w filmie; Coppola spędził noc na przepisywaniu tekstu, Pacino zaakceptował nową wersję i zdjęcia ruszyły. Pierwotny budżet w wysokości 6 milionów dolarów wzrósł do ponad 11 milionów dolarów. Główne zdjęcia trwały od 1 października 1973 roku do 19 czerwca 1974 roku. Sceny hawańskie kręcono w Santo Domingo, na Dominikanie, a sycylijskie miasteczko widoczne w filmie to Forza d’Agrò.

Coppola walczył też o tytuł. Paramount wątpił, czy widzowie chcą więcej historii, którą już widzieli, ale reżyser uparł się przy tytule z dopiskiem „Part II” i był to pierwszy duży film amerykański, który nosił w tytule numer w ten sposób; po jego sukcesie numerowane sequele stały się standardem. Trzy tygodnie przed premierą krytycy i dziennikarze, którzy go widzieli, nazwali go katastrofą, głównie dlatego, że przeskoki montażowe między Vitem a Michaelem były zbyt częste. Coppola i montażyści, Peter Zinner, Barry Malkin i Richard Marks, wrócili do montażowni, by przebudować film. Według relacji samego Coppoli przesłuchanie w Senacie wzorowano na przesłuchaniach Valachiego, a Pentangeli był świadkiem na wzór Valachiego.

Aktorzy, którzy wrócili, i ci, którzy nie wrócili

Wróciło kilka twarzy z pierwszego filmu: Robert Duvall jako consigliere Tom Hagen, Diane Keaton jako Kay, Talia Shire jako Connie, John Cazale jako Fredo. Inni nie wrócili. Marlon Brando zgodził się wystąpić w retrospekcji z urodzin Vita 7 grudnia 1941 roku, ale czując się źle potraktowany przez zarząd Paramountu, nie pojawił się na jedynym dniu zdjęciowym, a Coppola przepisał scenę jeszcze tego samego dnia. Richard S. Castellano nie powrócił jako Clemenza, a wątek przeznaczony dla starszego Clemenzy przejęła nowa postać, Frank Pentangeli. James Cagney odrzucił rolę Hymana Rotha, ponieważ wycofał się z aktorstwa, i rola przypadła Lee Strasbergowi, nauczycielowi aktorstwa znanemu przede wszystkim z pracy w Actors Studio. James Caan wrócił jako Sonny wyłącznie na potrzeby sceny urodzin.

Robert De Niro, który dopiero co przebił się dzięki filmowi Ulice nędzy, zagrał młodego Vita w dużej mierze po sycylijsku, czyli tę samą postać, którą Brando zagrał dwa lata wcześniej. Brando zdobył za tę rolę Oscara w 1973 roku; De Niro otrzymał za nią Oscara dla najlepszego aktora drugoplanowego i był to pierwszy raz, gdy dwaj aktorzy dostali nagrody Akademii za zagranie tej samej postaci. Pacino, nominowany za pierwszy film w kategorii najlepszy aktor drugoplanowy, tym razem otrzymał nominację dla najlepszego aktora pierwszoplanowego i zdobył nagrodę BAFTA, przyznaną mu łącznie za ten film i za Pieskie popołudnie. Gazzo i Strasberg byli nominowani w kategorii najlepszy aktor drugoplanowy, a Talia Shire w kategorii najlepsza aktorka drugoplanowa.

Rzemiosło po drugiej stronie kamery

Wróciła większość kluczowych współpracowników z pierwszego filmu. Gordon Willis ponownie był autorem zdjęć, a jego ciepłe, bursztynowe zdjęcia rozdziałów z początku wieku to jeden z najbardziej rozpoznawalnych stylów wizualnych amerykańskiego kina lat 70. Dean Tavoularis zaprojektował scenografię, od Little Italy i Ellis Island z przełomu wieków po posiadłość nad jeziorem w Nevadzie z lat 50. i przedrewolucyjną Hawanę; Oscara za scenografię odebrali razem z nim Angelo P. Graham i George R. Nelson. Theadora Van Runkle otrzymała nominację za kostiumy. Ojciec chrzestny II był też, aż do końca lat 90., ostatnim dużym filmem amerykańskim, którego kopie rozpowszechnieniowe wykonano w technice barwienia imbibicyjnego (dye imbibition) firmy Technicolor.

Muzykę skomponował Nino Rota, a dodatkowe fragmenty napisał Carmine Coppola, ojciec reżysera. Tematy Roty z pierwszego filmu powracają obok nowej muzyki do rozdziałów sycylijskich i nowojorskich, a ścieżka dźwiękowa zdobyła Oscara za najlepszą oryginalną muzykę dramatyczną. Film trwa 200 minut, mówi się w nim po angielsku i po sycylijsku, a jego producentami były Paramount Pictures i The Coppola Company.

Sześć Oscarów i spór, który wciąż trwa

Premiera filmu odbyła się w Nowym Jorku 12 grudnia 1974 roku, a 20 grudnia trafił on do kin w całych Stanach Zjednoczonych. W Stanach Zjednoczonych i Kanadzie zarobił 47,5 miliona dolarów, mniej niż oryginał, ale wystarczająco, by zostać najbardziej dochodowym filmem Paramountu w 1974 roku, a na całym świecie przez lata około 93 milionów dolarów. Na 47. ceremonii rozdania Oscarów otrzymał jedenaście nominacji i zdobył sześć statuetek: za najlepszy film, za najlepszą reżyserię, dla najlepszego aktora drugoplanowego (De Niro), za najlepszy scenariusz adaptowany (Coppola i Puzo), za najlepszą scenografię i za najlepszą oryginalną muzykę dramatyczną. Był pierwszym sequelem nagrodzonym Oscarem dla najlepszego filmu, a Ojciec chrzestny i jego kontynuacja wciąż pozostają jedyną parą oryginału i sequela, w której oba filmy zdobyły główną nagrodę. Coppola otrzymał również nagrodę Gildii Reżyserów Amerykańskich (Directors Guild of America).

Od tamtej pory jego pozycja tylko rośnie. Biblioteka Kongresu wpisała go do National Film Registry w 1993 roku. Amerykański Instytut Filmowy (American Film Institute) umieścił go na 32. miejscu wśród filmów amerykańskich w 1998 roku i ponownie w 2007 roku, postawił Michaela Corleone na 11. miejscu swojej listy filmowych czarnych charakterów, a kwestię „Trzymaj przyjaciół blisko, a wrogów jeszcze bliżej” umieścił na liście najbardziej pamiętnych cytatów amerykańskiego kina. Słowa Michaela skierowane do Fredo, „Wiem, że to byłeś ty, Fredo. Złamałeś mi serce”, należą do najczęściej cytowanych w całej sadze.

Coppola wracał do tego materiału więcej niż raz. The Godfather Saga, chronologiczny nowy montaż dwóch pierwszych filmów uzupełniony o niewykorzystane wcześniej ujęcia, został przygotowany dla telewizji i wyemitowany przez NBC w 1977 roku, a w 1990 roku na ekrany wszedł Ojciec chrzestny III. Dwa pierwsze filmy odrestaurował Robert A. Harris na potrzeby wydania z 2008 roku, a w 2022 roku, na 50. rocznicę oryginału, ponownie je zremasterowano.

Tym, co wciąż przyciąga do niego widzów, jest jego kształt: ponadtrzygodzinny epos gangsterski, który odrzuca typową dla sequeli formułę „więcej tego samego” i zamiast tego pyta, ile kosztowało zakończenie pierwszego filmu. Ojciec chrzestny pytał, czy Michael zdoła trzymać się z dala od rodzinnego interesu. Część II odpowiada, że stał się nim tak całkowicie, iż w ostatniej scenie nie ma wokół niego już nikogo, jest tylko Michael, sam w posiadłości nad jeziorem. Spór o to, czy przewyższa oryginał, trwa od pięćdziesięciu lat, i już samo to odróżnia go od niemal każdego innego sequela.