Name: Reading Lolita in Tehran
Director: Eran Riklis
Genre: Drama
Released: 2026-07-10T00:00:00+00:00
Duration: 107 min
Cast: Golshifteh Farahani, Zar Amir Ebrahimi, Mina Kavani, Bahar Beihaghi, Isabella Nefar

W teherańskim mieszkaniu, przy zasłoniętych oknach, profesorka i siedem jej studentek otwiera książki, które państwo objęło zakazem. Czytają Nabokova, Austen, Fitzgeralda i Jamesa, nie jako ćwiczenie akademickie, lecz po to, by ocalić życie wewnętrzne, które rewolucja próbuje uregulować ustawą. To potajemne spotkanie stanowi całą architekturę filmu Czytając Lolitę w Teheranie i zarazem jego tezę: w społeczeństwie, które kontroluje, co kobietom wolno myśleć, czytanie staje się aktem politycznym.

Eran Riklis buduje film na bestsellerowych wspomnieniach Azar Nafisi, książce, która zamieniła tajny kurs literatury w jedną z najczęściej czytanych relacji o życiu intelektualnym w Republice Islamskiej. Zachowuje główną stawkę pierwowzoru, przekonanie, że fikcja jest przestrzenią, w której te kobiety próbują wolności odmawianych im na ulicy, i inscenizuje ją jako kameralny dramat rozpięty między salą seminaryjną a miastem, w którym uścisk reżimu się zaciska.

Obsada niesie najjaśniejszy argument filmu. Golshifteh Farahani gra Nafisi, profesorkę, która woli zrezygnować, niż poddać się obowiązkowemu hidżabowi; Zar Amir Ebrahimi i Mina Kavani grają studentki zmagające się z małżeństwem, inwigilacją i strachem. Wszystkie trzy to irańskie aktorki, które karierę zbudowały poza Iranem, bo w kraju nie mogły. Amir Ebrahimi zdobyła w Cannes nagrodę dla najlepszej aktorki za Holy Spider, Farahani od czasu wyjazdu gra w produkcjach europejskich i amerykańskich, a Kavani wystąpiła w filmie Niedźwiedzi nie ma Jafara Panahiego, kolejnym dziele nakręconym wbrew ograniczeniom nakładanym na irańskich twórców. Powierzenie tych ról aktorkom na emigracji nie jest przypadkiem: dystans między aktorką a postacią znosi ta sama historia, którą film opowiada.

Riklis poświęcił karierę opowieściom, w których to, co prywatne, zderza się z polityką Bliskiego Wschodu: biurokracja graniczna, podzielone rodziny, drobne upokorzenia władzy. Czytając Lolitę w Teheranie wyraźnie wpisuje się w tę tradycję, choć popycha reżysera ku obszarowi bardziej wewnętrznemu niż jego proceduralne dramaty o punktach kontrolnych i formularzach. Zadanie, które sobie stawia, jest trudniejsze, niż się wydaje, bo większość dramatu rozgrywa się w rozmowie, w odległości między tym, co mówi powieść, a tym, co te czytelniczki muszą w niej znaleźć.

Intuicja Nafisi polegała na tym, że te książki liczyły się właśnie dlatego, że nie były manifestami. Lolitę czyta się jako studium kogoś, kto narzuca innej osobie swoją wolę; Dumę i uprzedzenie jako mowę obrończą za wyborem własnego życia; Wielkiego Gatsby’ego jako spór o narodowe marzenie prowadzony w irańskich kategoriach. Film opiera się na tej logice, pozwalając Austen i Nabokovowi unieść argumenty, których nikt w pokoju nie może wypowiedzieć na głos. Kiedy to działa, salon staje się najwolniejszą przestrzenią w kraju.

Film trafia też w kontekst, którego nie może zignorować. Od protestów po śmierci Mahsy Amini w areszcie pytanie o to, co irańskim kobietom wolno robić z własnym ciałem i umysłem, stało się sprawą międzynarodową, a opowieść o kobietach, które przez lekturę biorą sobie prywatną wolność, czyta się nieuchronnie na tym tle. Riklis i jego aktorki naciskają na tę paralelę, nie zamieniając seminarium w wiec, i to najdelikatniejsza równowaga w filmie.

Czego film nie rozwiązuje do końca, to problem, który dziedziczy każda adaptacja tych wspomnień. Książka Nafisi opowiada o doświadczeniu czytania, akcie wewnętrznym, który wymyka się kamerze, a jego dramatyzacja grozi zamianą medytacji w ciąg przemówień. Film powstały w całości na emigracji, nakręcony poza Iranem przez obsadę diaspory i izraelskiego reżysera, odtwarza kraj z pamięci i z dystansu, zamiast go rejestrować. Festiwalowa etykieta kina oporu potrafi pochlebić dziełu, zanim na to słowo zasłuży. Film musi wciąż udowadniać, że jego sprzeciw jest zainscenizowany, a nie tylko ogłoszony.

Obraz pokazano po raz pierwszy na festiwalu filmowym w Rzymie, gdzie zdobył Nagrodę Publiczności i Nagrodę Specjalną Jury. Obok Farahani, Amir Ebrahimi i Kavani w obsadzie znaleźli się Bahar Beihaghi, Isabella Nefar i Raha Rahbari, w trwającym 107 minut dramacie napisanym przez Marjorie David i Riklisa, koprodukowanym przez Włochy i Izrael.

Czytając Lolitę w Teheranie wszedł do polskich kin 19 czerwca 2026 roku. Pozostaje filmem oczytanym i skupionym, który zakłada, że widok czytających kobiet wciąż może wydawać się niebezpieczny, i sięga tak daleko, jak daleko Riklis ufa ciszy między wierszami.