Ingmar Bergman, syn pastora, który przez sześćdziesiąt lat pytał Boga przez kamerę

Ingmar Bergman

Photo via The Movie Database (TMDB)

Urodzony	14 lipca 1918 Uppsala, Sweden
Zmarł	30 lipca 2007 (89)
Zawód	Reżyser filmowy
Znany z	Siódma pieczęć, Persona, Tam, gdzie rosną poziomki
Nagrody	4 Academy Award · Palme des Palmes, Cannes Film Festival (1997) · Special Jury Prize, Cannes (1957) · Best Director, Cannes: Brink of Life (1958)

Są reżyserzy, którzy filmują świat, i reżyserzy, którzy filmują wnętrze własnej głowy. Bergman był jednym i drugim równocześnie — dlatego oglądanie go w najlepszym wydaniu przypomina przypadkowe podsłuchanie rozmowy kogoś, kto nie może zasnąć. Partia szachów ze Śmiercią w Det sjunde inseglet nie była metaforą: to był argument teologiczny prowadzony z wizualną precyzją, a fakt, że rycerz nie wygrywa, jest właśnie sednem sprawy.

Ernst Ingmar Bergman urodził się w Uppsali w Szwecji, jako syn luterańskiego pastora, który karał dzieci, zamykając je w ciemnych szafach. Dorastał otoczony kościelnymi obrazami — średniowiecznymi ołtarzami, świecami, architekturą winy — i odcisnęło się to na nim tak głęboko, że dekady świeckiego filmowania nigdy tego nie wymazały. Jak sam wspomina w pamiętnikach Laterna Magica, kościół był miejscem, gdzie nauczył się widzieć: ciemność, światło, twarze poddane obserwacji.

Jego droga zaczęła się w teatrze, w tym jako dyrektor Kungliga Dramatiska Teatern w Sztokholmie. Przełom na arenie międzynarodowej przyniosło Sommaren med Monika w 1953 roku, ale dopiero Det sjunde inseglet i Smultronstället — oba z 1957 roku — uczyniły z Bergmana własną kategorię kinematograficzną.

Persona z 1966 roku rozpuściła granicę między dwiema kobietami w sposób, który wciąż nie doczekał się adekwatnego słownika krytycznego. Viskningar och rop z 1972 roku filmowało umieranie w kolorze z taką precyzją, że stało się stałym punktem odniesienia. Scener ur ett äktenskap z 1973 roku, pierwotnie serial telewizyjny, wiwisekował małżeństwo z chłodem chirurga i bólem uczestnika. Trylogia Wiary pytała, czy Bóg, który odmawia mówienia, może być w ogóle Bogiem.

Afera podatkowa z 1976 roku — niesłuszne aresztowanie podczas próby sztuki Strindberga, po którym nastąpiło załamanie nerwowe i osiem lat emigracji w Monachium — złamała coś w nim. Do Szwecji wrócił w 1984 roku, ale nigdy w pełni do życia publicznego, które zajmował przed egzylem. Osiadł na stałe na Fårö. Jego ostatnim filmem był Saraband z 2003 roku, nakręcony w wieku osiemdziesięciu czterech lat. Zmarł na Fårö 30 lipca 2007 roku.

Stulecie jego urodzin w 2026 roku przyniosło czterdzieści nowych restauracji Szwedzkiego Instytutu Filmowego oraz retrospektywę 47 filmów w Film Forum w Nowym Jorku. Pytanie, które Bergman stawiał bez przerwy — czy milczenie z zaświatów jest porzuceniem czy po prostu kondycją człowieka — nie doczekało się odpowiedzi. Filmy pozostają.