Ari Aster przedstawiał swój pierwszy pełny metraż jako dramat rodzinny i pilnował, by słowo horror w ogóle nie padło w rozmowach. Osiem lat po tym, jak Toni Collette poprowadziła film do kasowego rekordu A24, Dziedzictwo. Hereditary jest punktem odniesienia dla całej fali studyjnego horroru, a jego reżyser ma dziś gotowy scenariusz prequela, którego, jak sam mówi, może nigdy nie nakręcić.

Dziedzictwo. Hereditary (tytuł oryginalny: Hereditary, 2018) zaczyna się od pogrzebu w północnym Utah. Annie Graham (Toni Collette), artystka budująca szczegółowe miniaturowe scenki, chowa swoją matkę Ellen, skrytą kobietę, z którą od lat nie utrzymywała kontaktu i która mimo to odegrała główną rolę w wychowaniu młodszego dziecka Annie. W domu są jej mąż Steve (Gabriel Byrne), psychiatra próbujący utrzymać w rodzinie spokój, ich 16-letni syn Peter (Alex Wolff) oraz 13-letnia Charlie (Milly Shapiro), wycofana dziewczynka, która najmocniej zdaje się przeżywać śmierć babci. Wkrótce potem Steve odbiera telefon z informacją, że grób Ellen został zdewastowany, i postanawia nie mówić o tym żonie.

Pierwsze wielkie pęknięcie następuje na nastoletniej imprezie. Annie nalega, by Peter zabrał ze sobą siostrę; zostawiona sama sobie Charlie zjada kawałek ciasta z orzechami włoskimi i dostaje wstrząsu anafilaktycznego. Pędząc z nią do szpitala, Peter gwałtownie skręca, by ominąć martwego jelenia leżącego na drodze, a wypadek, do którego wtedy dochodzi, kosztuje Charlie życie. W szoku wraca do domu, nikomu nic nie mówiąc, i to Annie następnego ranka odkrywa, co się stało. Ari Aster umieszcza to wydarzenie wcześnie w filmie, w momencie, w którym większość horrorów wciąż dopiero ustalałaby swoje reguły.

To, co następuje potem, to rozpad rodziny pod ciężarem winy i wzajemnych oskarżeń. Annie kieruje swoją gorycz przeciwko Peterowi, Steve próbuje mediować między nimi, a Annie znajduje nieoczekiwaną sojuszniczkę w Joan (Ann Dowd), serdecznej nieznajomej z grupy wsparcia dla osób w żałobie, która proponuje, że nauczy ją kontaktować się ze zmarłymi podczas seansu spirytystycznego. W domu zaczynają dziać się dziwne rzeczy, a kiedy Annie przegląda dobytek Ellen, znajduje zdjęcia i książki sugerujące, że prywatne życie jej matki wyglądało zupełnie inaczej niż to, które znała rodzina. Ostatni odcinek filmu, którego ten tekst nie będzie rozpisywał, jest powodem, dla którego film wciąż dzieli tych, którzy go widzieli.

Dramat rodzinny przedstawiony bez słowa horror

Ari Aster, urodzony w 1986 roku w Princeton w stanie New Jersey i wychowany między Nowym Jorkiem a Anglią, doszedł do filmu Dziedzictwo. Hereditary przez krótkie metraże. W AFI Conservatory napisał i wyreżyserował The Strange Thing About the Johnsons (2011), celowo prowokacyjny krótki metraż o rodzinie naznaczonej przemocą, który wyciekł do sieci i stał się jego wizytówką, a następnie Munchausen (2013). Zainteresowanie, jakie wzbudziły te krótkie filmy, zaprowadziło go do PalmStar Media, a potem do A24, które dało zielone światło jego pełnometrażowemu debiutowi, zrealizowanemu za około 10 milionów dolarów.

Aster opowiadał, że przedstawiał projekt jako tragedię rodzinną i starannie unikał nazywania go horrorem, bo obawiał się, że ta etykieta może kosztować go finansowanie. Jest wielbicielem dramatu domowego, a scenariusz zbudowano wokół rodzinnej dynamiki, traumy i żałoby, zanim w kadrze pojawi się cokolwiek nadprzyrodzonego. Wśród swoich inspiracji wymienił Carrie (1976), którą nakręcił Brian De Palma, oraz film Kucharz, złodziej, jego żona i jej kochanek (1989), który wyreżyserował Peter Greenaway. Opisywał swój film jako dwie połowy, których nie da się rozdzielić: historię, która zaczyna się jako tragedia rodzinna, dalej podąża tą drogą i stopniowo zamienia się w pełnoprawny koszmar.

Warstwa nadprzyrodzona nie została wymyślona od zera. Mitologia w jej centrum pochodzi z prawdziwej literatury okultystycznej, z grymuarów europejskiej demonologii, takich jak The Lesser Key of Solomon, które opisują ukoronowanego króla demonów, dowodzącego legionami duchów i zapowiadanego przez trąby i cymbały. Ten szczegół przeniknął do muzyki: w kulminacji ścieżka dźwiękowa wprowadza trąbki jako bezpośrednie nawiązanie do dawnych tekstów. Kogo ciekawi mitologia filmu, ten powinien zacząć właśnie od tych dawnych tekstów.

Domek dla lalek zbudowany w Utah

Dziedzictwo. Hereditary (Ari Aster, 2018)

Główne zdjęcia ruszyły w lutym 2017 roku w Utah. Plenery domu Grahamów i domku na drzewie kręcono w hrabstwie Summit, sekwencję cmentarną w Larkin Sunset Gardens w Sandy, a sceny szkolne w West High School i na terenie Utah State Fairpark w Salt Lake City. Wszystkie pozostałe wnętrza, łącznie z obiema wersjami domku na drzewie, zbudowano od podstaw w studiu. Ponieważ ściany tych dekoracji można było zdejmować, kamerę dało się ustawić znacznie dalej, niż pozwoliłby na to prawdziwy dom, i właśnie to jest udokumentowane źródło efektu domku dla lalek, z którego film jest znany, wizualnego pomysłu, który rymuje się z zawodem Annie.

Aster otoczył się ludźmi, których znał. Autorem zdjęć był Pawel Pogorzelski, przyjaciel z AFI Conservatory, który nakręcił kilka jego krótkich metraży, a później miał też odpowiadać za zdjęcia do filmu Midsommar. W biały dzień. Montażem zajęli się Jennifer Lame i Lucian Johnston, a muzykę napisał saksofonista i kompozytor Colin Stetson, przy czym przy jej produkcji współpracował Rob Kleiner. Na napisach końcowych słychać Both Sides, Now, piosenkę, którą napisała Joni Mitchell, w nagraniu z 1967 roku, które zarejestrowała Judy Collins. Z planu została też teatralna anegdota: Aster wspominał później, że Alex Wolff ostrzegał go, by na planie nie wypowiadał tytułu szkockiej sztuki Szekspira, że on i tak to zrobił i że w następnej scenie pękła lampa.

Produkcja nie przebiegała tak gładko, jak sugeruje gotowy film. W wywiadzie z 2023 roku producent Lars Knudsen powiedział, że Aster nie miał prawa do ostatecznej wersji montażowej, a finansujący, który to prawo miał, później zidentyfikowany jako producent Kevin Frakes, ścierał się z reżyserem o montaż. Knudsen określił to doświadczenie jako nieprzyjemne i powiedział, że cofnąłby je, gdyby mógł. On i Aster założyli w 2019 roku firmę produkcyjną Square Peg, która wyprodukowała późniejsze filmy Astera, a także filmy innych reżyserów.

Toni Collette i rodzina Grahamów

Toni Collette, australijska aktorka znana wówczas przede wszystkim z filmów Wesele Muriel i Szósty zmysł, była jedną z pierwszych osób, do których Aster zwrócił się w sprawie roli Annie. Jak sama przyznaje, niechętnie podchodziła do grania w horrorze, a zdanie zmieniła dlatego, że scenariusz był tak mocno osadzony w tym, jak funkcjonują rodziny, i w doświadczeniu straty. Rola przyniosła jej nagrody dla najlepszej aktorki od Gotham Awards, Chicago Film Critics Association i kilku regionalnych stowarzyszeń krytyków, a także nominacje do Critics’ Choice i Independent Spirit Awards. Nominacja do Oscara nie nadeszła, a to pominięcie wciąż jest przywoływane za każdym razem, gdy mowa o tym, jak Oscary traktują horror.

Wokół niej Aster obsadził aktorów, których łączyła wspólna historia. Gabriel Byrne i Alex Wolff pracowali już razem przy serialu HBO In Treatment, zanim zagrali tu ojca i syna. Milly Shapiro, aktorka z Broadwayu, miała 14 lat, gdy obsadzono ją jako Charlie w jej pierwszej roli filmowej; Aster mówił, że na papierze zostawił osobowość Charlie bardziej niejednoznaczną niż osobowości pozostałych postaci i poczuł ulgę w chwili, gdy zobaczył jej przesłuchanie. Ann Dowd gra Joan, Mallory Bechtel gra Bridget, koleżankę Petera z klasy, Pat Barnett Carr pojawia się jako Ellen, choć nie figuruje w napisach, a sam Aster użycza głosu marszandowi Annie w rozmowie telefonicznej.

Sundance, rekord A24 i ocena D+

Premiera filmu Dziedzictwo. Hereditary odbyła się 21 stycznia 2018 roku w sekcji Midnight na Sundance Film Festival, a zwiastun ukazał się 30 stycznia. Tej samej wiosny zwiastun stał się osobną, niewielką wiadomością, kiedy kino w Australii Zachodniej przez pomyłkę wyświetliło go w Dzień Anzac przed rodzinnym seansem filmu Piotruś Królik, przed publicznością, wśród której były dziesiątki dzieci. A24 wprowadziło film do kin w Stanach Zjednoczonych 8 czerwca 2018 roku, a Entertainment Film Distributors pokazało go w brytyjskich kinach tydzień później.

Wyniki komercyjne uczyniły z niego kamień milowy dla dystrybutora. Wprowadzony do 2964 kin, co było najszerszą premierą, na jaką A24 dotąd się zdecydowało, zarobił w pierwszy weekend 13,6 miliona dolarów, co było najlepszym otwarciem w historii firmy aż do premiery Civil War w 2024 roku. W drugi weekend wpływy spadły o niespełna połowę, łagodniej, niż zwykle bywa w przypadku horrorów, a pod koniec lipca 2018 roku film wyprzedził Lady Bird i z wynikiem ponad 80 milionów dolarów stał się najbardziej dochodowym filmem A24 na świecie, utrzymując ten rekord aż do filmu Wszystko wszędzie naraz w 2022 roku.

Nie wszystkich, którzy kupili bilet, udało się przekonać. Widzowie ankietowani przez CinemaScore w weekend otwarcia wystawili filmowi ocenę D+, a rozdźwięk między reakcją krytyków a tą notą stał się częścią dyskusji o filmie, obok innych horrorów A24, takich jak Czarownica: Bajka ludowa z Nowej Anglii i To przychodzi po zmroku. W centrum tej debaty zwykle znajduje się okultystyczny zwrot ostatniego aktu: dla części widzów sprawia on, że wszystko, co było wcześniej, układa się w całość, dla innych ludzka historia była bardziej przerażająca niż wyjaśnienie.

Ari Aster po Hereditary i prequel odłożony na półkę

Kariera Astera od tamtej pory toczy się szybko i w nieoczekiwanych kierunkach. Rok po filmie Dziedzictwo. Hereditary nakręcił Midsommar. W biały dzień (2019), kolejny tytuł z katalogu A24, po czym zostawił horror za sobą, kręcąc surrealistyczny komediodramat Bo się boi (2023) i neowesternową satyrę Eddington, która w 2025 roku rywalizowała w konkursie w Cannes. Zdjęcia do jego następnego filmu, Scapegoat, mają ruszyć w listopadzie 2026 roku. Tymczasem Dziedzictwo. Hereditary wciąż wraca na listy najlepszych i najstraszniejszych filmów stulecia i jest regularnie przywoływane jako punkt odniesienia dla tak zwanego elevated horroru, który nastąpił później.

W czerwcu 2026 roku, podczas spotkania z publicznością w American Cinematheque w Los Angeles, Aster powiedział, że napisał już prequel do filmu Dziedzictwo. Hereditary, ale moment na jego realizację nigdy nie wydawał się właściwy, i dodał, że nie wie, dokąd prequel by prowadził. Nie zdradził żadnych szczegółów fabuły i nie ogłoszono żadnych planów produkcyjnych, więc na razie scenariusz jest raczej ciekawostką niż projektem. Pokazuje jednak, że świat Grahamów, a przed nimi świat Ellen, wciąż zaprząta myśli swojego twórcy osiem lat po pierwszym filmie.

Oglądane z perspektywy 2026 roku Dziedzictwo. Hereditary jawi się jako debiut, który zapowiedział większość tematów, do których jego reżyser wciąż powraca: rodzinę jako spadek, o który nikt nie prosił, matki i dzieci oraz niepewną granicę między chorobą psychiczną a czymś gorszym. To, czy finałowy akt działa jako objawienie, czy jako krok za daleko, wciąż jest pytaniem, które dzieli publiczność, a ten spór jest jednym z powodów, dla których film pozostaje jednym z najczęściej omawianych horrorów swojego pokolenia. Dla tych, którzy go nie widzieli, ostrzeżenie płynące z tej oceny D+ jest uczciwe: to nie jest jarmarczny dom strachów, lecz dramat rodzinny, który nie wypuszcza swoich bohaterów.